Izbori u Mađarskoj: Hoće li Orban opstati?

Mađarska, smještena u prostranoj Panonskoj niziji, plodnoj ravnici u srcu centralne Evrope, dolazak proljeća tradicionalno dočekuje onda kada procvjeta njen endem, Colchicum hungaricum ili mađarski mrazovac. Ipak, ove godine proljeće ne donosi samo cvijet. Za vladajuće strukture on ostaje prirodni vijesnik novog godišnjeg doba, ali za opoziciju, koja već šesnaest godina nastoji da promijeni vlast, pravi vijesnik „političkog proljeća“ su parlamentarni izbori najavljeni za 12. april.

U ovoj izbornoj utakmici mnogo toga je na kocki. Odrediće se budući odnos Budimpešte prema Briselu i Kijevu, ali i sudbina odnosa Mađarske sa Srbijom i Republikom Srpskom, odnosa koji su tokom posljednje decenije gotovo zasjenili sjećanja na imperijalnu prošlost Austro-Ugarske.

Istovremeno, na vagi je i pitanje prava Mađarske da koristi mehanizam veta u institucijama Evropske unije, koji mnogi vide kao jedini preostali instrument suvereniteta država članica. Ako Orban ostane na svojoj poziciji Mađarska će ostati „remetilački faktor“ u okviru „srećne evropske porodice“, a ako pobijedi Peter Mađar, ona će biti „redemokratizovana i reintegrisana u ključne evropske tokove“.

Mađarsko višestranačje

Vladajuća partija Fides – Mađarski građanski savez, je partija nastala u „tranzicionom periodu“. Kada je prvi put došla na vlast 1998. godine, kombinovala je liberalne i konzervativne vrijednosti. Nakon četiri godine izgubila je vlast i postepeno se zaokrenula udesno, djelimično kao reakcija na krah socijalnih politika lijevo-liberalnih stranaka koje su iznevjerile radnike i takozvane gubitnike tranzicije. Te lijevo-liberalne, nominalno socijalno orijentisane partije su 1995. godine, uz podršku svjetskih finansijskih institucija, usvojile nepopularan set restriktivnih ekonomskih mjera poznat kao Bokrošov paket.

Od tog perioda radnička klasa se u značajnoj mjeri preusmjerava ka desnim političkim partijama, uz sve veće nepovjerenje prema strankama sa socijalnim predznakom u nazivu. Lijeve partije, koje se često opisuju kao neoliberalna ljevica, postepeno počinju da zastupaju interese urbane građanske srednje klase, iako su istorijski bile utemeljene u sindikalnom organizovanju. Na taj način je narušena klasična ideološka ravnoteža u političkom sistemu, jer je ljevica izgubila i političku relevantnost i dio svoje tradicionalne izborne baze.

U periodu od 2006. do 2010. godine Mađarska socijalistička partija izgubila je oko 1,3 miliona birača, od kojih se značajan broj okrenuo Fidesu i radikalno desnoj partiji Jobik. Na izborima 2014. godine više od trećine birača Jobika poticalo je iz bivšeg biračkog tijela lijevih stranaka, iako je ta partija otvoreno odbacivala čitavu političku ljevicu. U međuvremenu, lijevi politički spektar bio je sve više fragmentisan, sa brojnim podjelama koje su dovele do stvaranja novih partija, zelenih alternativa i liberalnih političkih organizacija.

Jobik je u tom periodu postao druga politička snaga u državi. Iako je zastupao određene socijalne teme, njegova politika je često bila obilježena ekstremno desnim, revizionističkim, pa čak i neonacističkim elementima. Politički uspon te partije građen je i na oštroj kritici premijera Ferenca Đurčanja, kao i na tenzijama izazvanim etničkim incidentima povezanim sa integracijom romske zajednice u mađarsko društvo. Nakon 2015. godine, Jobik postepeno ublažava svoju retoriku, nastojeći da ublaži raniji imidž obilježen antisemitizmom, anticiganizmom i izrazitim evroskepticizmom.

U takvom političkom kontekstu opozicija ostaje fragmentisana između liberalne ljevice i radikalne desnice, dok se Fides pozicionira kao centralna politička snaga, a Viktor Orban kao umereniji zastupnik evroskeptičnih politika u odnosu na radikalniji Jobik.

Nakon poraza opozicije na izborima za Evropski parlament 2019. godine, opozicione stranke pokušavaju novu strategiju ujedinjenja. Na lokalnim izborima iste godine formirana je zajednička lista, a primjenjen je i model predizbora koji je trebalo da omogući demokratski izbor zajedničkih kandidata. Ta strategija je dala određene rezultate: opozicija je pobijedila u 10 od 23 najveća mađarska grada, uključujući i Budimpeštu, gdje je osvojila poziciju gradonačelnika, većinu u gradskoj skupštini i 14 od 23 gradska okruga.

Parlamentarni izbori 2022. godine predstavljali su potencijalno rizičan trenutak za Orbana, jer je samo nekoliko sedmica prije glasanja započela ruska specijalna vojna operacija. Orban je formalno osudio napad i nije uložio veto na sankcije Evropske unije, ali je istovremeno vodio politiku balansiranja: zabranio je transport oružja Ukrajini preko mađarske teritorije i time zategao odnose sa dotadašnjim saveznikom, Poljskom.

U mađarskom društvu već dugo postoji izražen interes za desne i ekstremno desne političke ideje. Taj interes je često povezan sa istorijskim revizionizmom u pogledu događaja iz Prvog i Drugog svjetskog rata, kao i sa snažnim resantimanom koji proizilazi iz posljedica Trijanonskog sporazuma.

Rezultati izbora 2022. godine pokazali su da ni ujedinjena opozicija nije uspjela da ostvari dovoljno snažan rezultat da ugrozi vlast Viktora Orbana. Fides je osvojio 54 odsto glasova, što je ujedno i najbolji rezultat u istoriji mađarskog višestranačja. Razlozi za takav ishod su brojni. Jedan od ključnih leži u snažnoj infrastrukturi koju Fides ima u ruralnim dijelovima zemlje, gdje za ovu stranku glasa i do 80 odsto stanovništva. To stanovništvo u velikoj mjeri zavisi od ekonomskih i socijalnih mjera Orbanove vlade, ali i dominantno prati provladine medije.

Važan faktor bila je i Orbanova poruka stabilnosti i mira u kontekstu rata u Ukrajini. S druge strane, opozicija se suočila sa problemom formiranja veoma široke i ideološki nekompaktne koalicije koja je obuhvatala i ljevicu i desnicu, bez jasne i uvjerljive vizije buduće vlade ^[1].

Ustavne promene

U avgustu 1949. godine, nakon što je Komunistička partija preuzela potpunu kontrolu nad državom, u Mađarskoj je usvojen novi ustav po uzoru na ustav Sovjetskog Saveza iz 1936. godine. Tim dokumentom u politički sistem je ugrađena vodeća uloga Mađarske komunističke partije, koja je postala centralni nosilac vlasti.

Osnovne karakteristike tog ustavnog poretka ostale su na snazi sve do kraja osamdesetih godina, iako su tokom vremena vršene pojedine značajne izmjene. Jedna od najvažnijih bila je ustavna izmjena iz 1972. godine, kojom je Mađarska i formalno proglašena socijalističkom državom. Iako je ustav predviđao određena osnovna prava i slobode građana, njihovo ostvarivanje bilo je ograničeno odredbama koje su naglašavale da se moraju koristiti u skladu sa interesima socijalističkog društva i države.

Pad komunističkog sistema 1989. godine donio je temeljne ustavne promjene. Mađarski parlament je tada usvojio veliki broj amandmana kojima su iz ustava uklonjeni komunistički elementi i ideološke odredbe. Država je definisana kao demokratska i ustavna republika zasnovana na političkom pluralizmu i vladavini prava.

Nakon prvih višestranačkih izbora 1990. godine, iz ustavnog teksta uklonjene su i preostale odredbe koje su se odnosile na socijalistički sistem i plansku privredu. Tokom narednih decenija ustav je više puta dopunjavan i mijenjan, ali je osnovni dokument iz 1949. godine, u značajno izmijenjenom obliku, ostao na snazi sve do usvajanja potpuno novog ustava 2011. godine.

Nacrt novog ustava pripremljen je, prema široko poznatoj anegdoti, na Apple iPod u vlasništvu evroposlanika Jožefa Stajera. Nakon toga je predstavljen javnosti, a građanima je ponuđena mogućnost učešća u konsultacijama. Konsultacije su uključivale slanje upitnika svim građanima kako bi iznijeli svoje stavove o predloženim ustavnim rješenjima. Vraćeno je oko 917.000 upitnika, odnosno približno 11 odsto od ukupnog broja poslatih.

Pojedine odredbe su zatim uključivane ili izostavljane u zavisnosti od stavova građana. Tako je, na primjer, odbačen prijedlog da se uvede pravo glasa za maloljetnike nakon što je većina ispitanika izrazila neslaganje. Parlament je 18. aprila naredne godine usvojio novi ustav potrebnom dvotrećinskom većinom, sa 262 glasa za i 44 protiv. Za usvajanje su glasali poslanici Fidesa i njihovi koalicioni partneri. Stranka Jobik glasala je protiv, dok su Mađarska socijalistička partija i Politika može biti drugačija bojkotovale i proces izrade ustava i samo glasanje, navodeći da vladajuća većina nije bila spremna na kompromis i da opozicija nije mogla uticati na ishod.

Preambula novog ustava počinje takozvanom „nacionalnom ispoviješću“, u kojoj se ističu vrijednosti koje zastupa mađarska vlast, a time i država u cjelini. Među njima se naglašavaju hrišćanska tradicija mađarske države, kontinuitet državnosti od srednjeg vijeka, značaj porodice i nacije, kao i odgovornost države za Mađare koji žive izvan njenih granica. Ustavom je takođe utvrđeno da se država zvanično naziva Mađarska, umjesto dotadašnjeg naziva Republika Mađarska.

Novim ustavnim i izbornim reformama broj poslanika u parlamentu smanjen je sa 386 na 199, koji se biraju mješovitim izbornim sistemom. U 106 posebno formiranih jednočlanih izbornih jedinica bira se po jedan predstavnik većinskim jednokružnim izbornim sistemom. Kritičari često ukazuju da je raspored ovih izbornih jedinica povezan sa pojavom džerimanderinga, odnosno sa crtanjem izbornih granica na način koji odgovara vladajućoj stranci.

Preostalih 93 poslanika biraju se sa nacionalnih izbornih lista, bez direktnog glasanja za pojedinačne kandidate. Primjenjuje se takozvani stepenasti izborni cenzus: pet odsto za pojedinačne stranke, 10 odsto za koalicije dvije stranke i 15 odsto za koalicije od tri ili više stranaka.

Pored toga, postoji i sistem parcijalne kompenzacije za takozvane „rasute“ glasove sa jednomandatnog nivoa. Kompenzacioni glasovi nastaju iz dva izvora. Prvi su glasovi koje su osvojili kandidati koji su izgubili u jednomandatnim izbornim jedinicama. Iako ti kandidati nisu osvojili mandat, njihovi glasovi se ne gube u potpunosti, već se dodaju rezultatu njihove stranke na nacionalnoj listi. Drugi izvor su takozvani „viškovi glasova“ pobjedničkih kandidata, odnosno glasovi koje je pobjednik dobio iznad broja koji mu je bio potreban da pobijedi drugoplasiranog kandidata.

Za razliku od nekih drugih izbornih sistema, gdje kompenzacija služi prije svega da pomogne manjim strankama, u mađarskom modelu ona uključuje i višak glasova pobjednika. Zbog toga ovaj sistem često dodatno koristi najjačoj stranci, jer ona osvaja veliki broj izbornih jedinica i istovremeno dobija dodatne kompenzacione glasove na nacionalnoj listi. Učešće manjih stranaka na izborima dodatno je otežano pravilom da stranke moraju kandidovati predstavnike u najmanje 71 izbornoj jedinici i u 14 od 19 županija. Mađari koji žive u inostranstvu imaju pravo glasa, ali mogu glasati samo za partijske liste.

Tako udruživanje opozicije u teorijskom smislu ima dva glavna cilja: prvo, da signalizira biračima da postoji realna mogućnost formiranja alternativne vlade, i drugo, da se ublaže efekti neravnopravnih izbornih pravila. U slučaju Mađarske, oba ova uslova su formalno ispunjena ^[2].

April u Mađarskoj

Nakon izbora 2022. godine, Evropska unija je Mađarsku označila kao „hibridni režim“, odnosno „izbornu autokratiju“, svrstavajući je u istu kategoriju sa državama poput Srbije, Rusije, Bjelorusije, Indije i Venecuele. Već tradicionalna koalicija Fidesa i Hrišćansko-demokratske narodne stranke, koju je predvodio Viktor Orban, ponovo je osvojila dvotrećinsku većinu u parlamentu, dok se opozicioni savez Ujedinjeni za Mađarsku, koji je okupio ideološki vrlo različite stranke, ubrzo nakon izbora raspao.

Da bi se razumio naredni politički razvoj i predizborni proces, potrebno je vratiti se u 2024. godinu. Tada je objavljeno da je predsjednica Mađarske Katalin Novak, iz redova Fidesa, godinu dana ranije pomilovala osuđenika povezanog sa slučajem pedofilije. Nakon izbijanja afere ostavke su podnijele i predsjednica države i ministarka pravde Judit Varga.

Politički odjek afere dodatno je pojačan kada je Vargin bivši suprug Peter Mađar, koji je u tom trenutku obilježavao dvadeset dvije godine članstva u Fidesu, takođe podnio ostavku na sve javne funkcije i napustio stranku. Nakon toga, počeo je javno da iznosi kritike na račun vladajuće partije, tvrdeći da je ideja o „nacionalnoj, suverenoj i građanskoj Mađarskoj“ prije svega politički konstruisan narativ koji služi za prikrivanje sistemske korupcije i bogaćenja pojedinaca bliskih vlasti.

Nakon osnivanja stranke Tisa (Stranka poštovanja i slobode), Mađar je na izborima za Evropski parlament osvojio mandat, prikupivši oko 30 odsto glasova i zauzevši drugo mjesto iza Fidesa. Taj rezultat doveo je do značajnog slabljenja drugih opozicionih stranaka i pozicionirao Tisu kao novog lidera opozicije.

S obzirom na izborni sistem, razjedinjena opozicija u Mađarskoj ima vrlo ograničene mogućnosti da ostvari značajniji izborni rezultat. Zbog toga se ponovo insistiralo na ideji ujedinjavanja i održavanja predizbora. U 103 od 106 izbornih okruga pobijedio je kandidat Tisa partije.

Stranka je u većini okruga istakla po tri kandidata, dok je izuzetak bio izborni okrug lidera stranke, Petera Mađara. Većina manjih opozicionih stranaka odbila je da učestvuje u tim kandidaturama. Izuzetak su bile Demokratska koalicija koju predvodi Klara Dobrev i desničarski pokret Naša domovina, koji se u javnosti često opisuje kao prikriveni saveznik Fidesa.

Tisa je objavila i programski dokument od oko 240 stranica u kojem su predstavljeni glavni izazovi sa kojima bi se, prema njihovim procjenama, suočila buduća vlada. U prvom planu ističu se borba protiv sistemske korupcije i obnova institucionalne nezavisnosti, odnosno jačanje institucija koje su, prema tvrdnjama opozicije, podređene političkim interesima. Platforma poseban naglasak stavlja na ekonomsku politiku i unapređenje javnih službi.

Stranka najavljuje obnovu povjerenja investitora, podršku malim i srednjim preduzećima i jačanje redistributivne uloge poreskog sistema. U tom kontekstu predviđa se uvođenje poreza na bogatstvo za najimućnije slojeve stanovništva, kao i smanjenje poreskog opterećenja za građane čiji su prihodi ispod prosječne plate.

U oblasti spoljne i bezbjednosne politike program predviđa jače vezivanje Mađarske za evropske institucije i obnovu odnosa sa zapadnim partnerima, uz istovremeno naglašavanje značaja nacionalnog suvereniteta. Takođe se ističe protivljenje upućivanju mađarskih vojnika u rat između Rusije i Ukrajine. Predviđena je i revizija pojedinih energetskih sporazuma sa Rusijom, kao i pozitivan stav prema mogućem članstvu Ukrajine u Evropskoj uniji, ali uz restriktivniji pristup pitanju migracija.

Na taj način program ove stranke kombinuje pojedine elemente liberalne političke retorike sa konceptima koji su bliski dosadašnjem narativu Fidesa, prije svega kada je riječ o zaštiti državnih granica i naglašavanju uloge nacije u političkom životu.

Kampanjske zavrzlame

Predizborna kampanja obilježena je oštrom retorikom, međusobnim optužbama i brojnim kontroverzama koje uključuju kompromitujuće izjave pojedinih političkih aktera. Jedan od upečatljivih primjera predstavlja izjava uticajnog Fidesovog ministra građevinarstva i saobraćaja Janoša Lazara, koji je naveo da bi „unutrašnje rezerve“ mogle da budu angažovane na poslovima čišćenja toaleta u vozovima.

Ta formulacija je u javnosti protumačena kao aluzija na romsku zajednicu, koja čini oko osam odsto stanovništva Mađarske. Izjava je izazvala snažne reakcije, naročito na društvenim mrežama, gdje su je oštro kritikovali brojni pripadnici romske zajednice.

Posebno su se isticale reakcije na platformi TikTok, na kojoj su mađarski Romi veoma prisutni i uticajni. Iako su ministar i vladajuća stranka bili izloženi značajnim kritikama, situaciju je nastojao da ublaži portparol ministra spoljnih poslova Petera Sijarta, koji je romskog porijekla. Uprkos ovim kontroverzama, istraživanja pokazuju da značajan dio romskog biračkog tijela i dalje glasa za vladajuću stranku.

Pored toga, pitanje proširenja nuklearne elektrane Pakš dva privuklo je pažnju javnosti, ali je dio medijskog prostora zauzeo i skandal povezan sa zaštitom radnika u fabrici južnokorejske kompanije Samsung u gradu Gedu. Prema navodima kritičara, vlada nije blagovremeno reagovala na probleme u vezi sa uslovima rada kako ne bi ugrozila investicioni potencijal zemlje.

Sa druge strane, kompanija je saopštila da će preduzeti korake kako bi ispravila uočene propuste. Lider opozicione stranke Tisa, Peter Mađar, ovaj slučaj je predstavio kao primjer dvostrukih standarda vlade: dok se u političkoj retorici ističe zaštita nacionalnih interesa, u praksi se, prema njegovim tvrdnjama, često štite interesi stranih investitora na račun zdravlja radnika i transparentnosti institucija.

Početkom februara ove godine na internetu se pojavio anonimni veb-sajt koji prikazuje fotografiju spavaće sobe Petera Mađara i najavljuje objavljivanje video-snimka navodno nastalog trećeg avgusta 2024. godine. Kao odgovor na te navode, Mađar je izjavio da se u to vrijeme u toj sobi zaista odigrao intiman susret sa njegovom bivšom partnerkom, ali uz obostrani pristanak. Pristalice vladajućih struktura nastoje da ovaj slučaj predstave kao dovođenje u pitanje njegovih moralnih kriterijuma, dok opozicioni krugovi upozoravaju na mogućnost da je riječ o pokušaju diskreditacije uz upotrebu državnih ili paradržavnih mehanizama.

Tokom posjete američkog državnog sekretara Marka Rubija Budimpešti, u javnim nastupima je naglašeno da američki predsjednik Donald Tramp aktivno podržava politički uspjeh Viktora Orbana, jer se ta saradnja predstavlja kao temelj „zlatnog doba“ američko-mađarskih odnosa. Orban je, u tom kontekstu, jedan od rijetkih evropskih političara koji je prisustvovao osnivačkoj sjednici Trampovog Odbora za mir ^[3]. Mađar Orbana često označava kao bliskog Putinovog saradnika i izvjesnog Trojanskog konja u Evropi, dok Fides Tisu označava kao briselsku partiju koja radi protiv interesa Mađarske države.

Potencijalni rezultati

Imajući u vidu da je Orban po prvi put dobio glavnog suparnika u centru ideološkog spektra Mađarske, možemo očekivati tijesnu borbu za parlamentarnu većinu. Mađar ima intencije da Mađarsku transformiše od Orbanove „iliberalne države“ u evropsku modernu, dakle liberalnu, državu, ali se ne odriče nekih stavova koje je već imao tokom dvodecenijskog članstva u Fidesu ^[4].

On je izbjegavao pretjerano zastupanje proevropskih stavova kako ne bi bio okaraketrisan kao „ukrajinski špijun“ ili „briselski rob“, ali u svakom slučaju, njegova pobjeda bi značila promjenu ponajviše prema Briselu. On je najznačajniji član partije TISA i ne možemo reći da ima naročito kvalifikovan kadar da preuzme teške državne funkcije.

Ukoliko TISA osvoji prostu većinu, Peter Mađar ne bi mogao da napravi obećavanu reformu. Tzv. kardinalni zakoni (u oblasti izbora, pravosuđa, medija, porodice, itd) mogu se promijeniti samo dvotrećinskom većinom. Vlada se može suočiti sa otporom Ustavnog suda, ali i predsjednika imenovanog od strane aktuelne vlasti. Međutim, neka značajnija promjena odnosa prema EU je moguća samo uz izmjenu tih zakona odnosno samo sa dvotrećinskom većinom TISA. Kao jedan od scenarija navode i šansu da aktuelna većina izabere Viktora Orbana za predsjednika ukoliko na predstojećim izborima izgube većinu ^[5].

Kada je u pitanju odnos prema Srbiji i Srpskoj, važno je naglasiti da Srbi direktno podržavaju Fides, odnosno Viktora Orbana kao ključnu figuru koja je omogućila poboljšanje odnosa. Mađari u Srbiji u cjelini glasaju za Fides, pa bi odnos potencijalno nove vlasti mogao biti skeptičniji prema Srbiji koja je označena kao „hibridni režim“ (poput Orbanovog u Mađarskoj).

Nakon formiranje tripartitnog antisrpskog saveza Zagreb-Priština-Tirana, i konstantnog sarajevskog pritiska, nastavak sveobuhvatne saradnje sa Budimpeštom je od izuzetnog značaja za Srbe i trenutno najglasnijeg njihovog saveznika na kontinentu.

Kijevski režim je u posljednjim mjesecima intenzivirao borbu protiv vlasti u Budimpešti i gotovo zatvorio sva vrata i šansu za politički dijalog. Orban je, podržan od strane američkih konzervativaca i sve manje od evropskih, rijedak primjer u srcu Evrope koji je poveznica Zapada sa Moskvom, ali i Moskve sa Vašingtonom i u određnoj mjeri Briselom.

Strukture koje će biti duboko umješane u ove izbore hoće promjenu vlasti prevashodno zbog prava veta i odnosa Mađarske prema ratu u Ukrajini, ali i Donaldu Trampu, dok će postojati i oni kojima je ova pozicija Budimpešte u Evropi dobra šansa za otopljavanje odnosa sa Rusijom i postojanje bar jednog lidera koji nesmetano može, uz Roberta Fica, da posjeti Kremlj. Iako je blizak strukturama u Mar-a-Lagu, Orbanov konzervativizam podrazumijeva težnju za suverenizmom sa socijalnim mjerama koje bi kontrolisale tržište i strane investicije.

Predizborne ankete su u zemljama ovakvog tipa samo podatak koji se koristi za manipulaciju i vlasti i opozicije, pa ćete tako gotovo uvijek vidjeti da istraživanja provladinih medija objavljuju rezultate koji favorizuju Fides, i obratno u slučaju TISA-e. Ostaje samo da sačekamo događaj koji će odlučiti hoće li i mađarskoj opoziciji procvjetati mađarski mrazovac i hoće li nakon ovog izbornog ciklusa TISA kreirati politiku iz Karmelitskog samostana na lijevoj obali Dunava.

Autor je diplomirani politikolog. Ekskluzivno za Novi Standard, Srđan Radanović

UPUTNICE:

[1] Bursać, D. (2022). Mađarski izbori 2022: Promena koja nije došla. Srpska politička misao, 76(2), 103–119.

[2] Golder, N. S. 2006. The Logic of Pre-electoral Coalition Formation. Columbus: The Ohio State University Press.

[3] https://www.osw.waw.pl/en/publikacje/osw-commentary/2026-02-25/osw-update-hungary-election-no-2

[4] https://www.economist.com/interactive/2026-hungary-election

[5] Techet, P., & Schäffer, S. (2026). Scenarios for the 2026 Hungarian Parliamentary Elections. Beč: Institut für den Donauraum und Mitteleuropa (IDM)

Izvor: Novi Standard